Omówienia oraz geneza powstania lektur

Każdemu przełomowi – towarzyszy strach. A jeśli jest to przełom wieków, któremu wtórują apokaliptyczne wizje końca ludzkości – strach urasta do ekstremalnych rozmiarów. Tak działo się w przypadku Młodej Polski.

Żeby czytać ze zrozumieniem wiersze Staffa, „Kwiaty zła” Baudelaire'a czy dramaty Wyspiańskiego – należy bezwzględnie poznać i wczuć się w emocje, które towarzyszyły twórcom tej niezwykłej epoki.

Umowny początek Młodej Polski to rok 1891. Wtedy to – z Europy napływały do nas nowe tendencje ideowe i artystycznie. Należy przy tym pamiętać, że obok Młodej Polski – rozwijały się też Młode Niemcy, Młoda Anglia czy Młoda Francja. Koniec polskiej epoki to rok 1918, czyli odzyskanie niepodległości.

Młoda Polska zrodziła się z krytyki pozytywistycznych teorii, którą – paradoksalnie – podejmowali sami pozytywiści. Określenie „Młoda Polska” pochodzi natomiast z cyklu programowych, publikowanych w „Życiu” (1898 rok) artykułów Artura Górskiego, które uznawane były za wyraz manifestów młodego pokolenia Polaków. Manifesty skupiały się głównie na propagowaniu i kontynuacji ideologii romantyzmu polskiego, czego konsekwencją miało być stworzenie nowych norm i wartości estetycznych. Przez wzgląd na związek tych manifestów z epoką serca, Młoda Polska nazywana była także neoromantyzmem.

Młoda Polska – tak, jak romantyzm – walczyła o indywidualizm i wspierała tendencje niepodległościowe. To, co odróżniało ją od czasu Mickiewicza, Słowackiego czy Norwida, to przede wszystkim nowoczesność względem epok minionych, stąd – Młodą Polskę nazywać też można modernizmem.

Człowiek żyjący na przełomie wieku XIX i XX czuł się zagrożony i niepewnie patrzył w przyszłość. Działo się tak nie tylko z powodu wejścia w nowe stulecie, ale i przez szybki rozwój ówczesnej techniki, przemysłu i nauki. Względem wszystkich rewolucyjnych odkryć, które na bieżąco zmieniały świat – trudno było snuć plany, przewidywać koleje losu. Stąd też charakterystyczna dla człowieka przełomu wieków postawa, cechująca się poczuciem zagrożenia i zwątpienia. Dekadentyzm – bo o nim mowa – to po prosty bezsens istnienia, permanentny brak wiary w idee i wartości, apatia i przeświadczenie o zbliżającej się katastrofie globalnego rozmiaru.

Z dekadentyzmem dyskutowali (oczywiście!) filozofowie. Mówiąc o największych myślicielach epoki, należy bezwzględnie wymienić Nietzsche, Schopenhauera i Bergsona.

Friedrich Nietzsche

Friedrich Nietzsche jest często kojarzony – za sprawą teorii o nadludziach – z Adolfem Hitlerem. Konotacja jest „ciut” błędna, bo niemiecki dyktator z głupim wąsikiem wypaczył i przerobił na własną korzyść teorie tego wybitnego przedstawiciela immoralizmu. Nietzsche przeciwstawiał się dekadentyzmowi, propagując kult życia, wiarę w sens egzystencji i skuteczność energicznego działania, uznając, że jedyną postawą właściwą, jest „działanie poza dobrem i złem”. Owszem, Nietzsche stworzył teorię rasy panów i dopingował mocne jednostki, którym zezwalał nawet na bezwzględne działanie wobec słabszych warstw społecznych, ale... filozof słowem nie wspomniał o obozach koncentracyjnych czy obozach pracy i nie wyszedł nigdy poza czystą teorię swoich poglądów.

Artur Schopenhauer natomiast, skupiał się na popędach i ich destrukcyjnym wpływie na losy człowieka. Filozof szansę na ratunek od zła świata widział jedynie w ucieczce w sztukę i kontemplację nad artyzmem.

Artur Schopenhauer

Henryk Bergson był z kolei skrajnym przeciwnikiem racjonalizmu i piewcą „pędu życiowego”.

Nastroje przełomu wieku i ówczesna filozofia wykształciły szereg postaw i kierunków artystycznych Młodej Polski, z których najważniejsze to: dekadentyzm, symbolizm, ekspresjonizm, impresjonizm i naturalizm.

Dekadentyzm to pesymizm i irracjonalizm, uznający bezsensowność istniejących form społecznych. Taka bezsilność wobec świata prowadzi do artystycznego buntu przeciw społeczeństwu w imię „sztuki dla sztuki” i uzyskania stanu nirwany.

Ekspresjonizm to wyeksponowanie kontrastów w celu odtworzenia wewnętrznych stanów i napięć duchowych artysty.

Impresjonizm to próba uchwycenia przelotnych wrażeń i ulotnych chwil -w imię idei poznawania świata przez przypadkowe odczucia i subiektywne doznania.

Naturalizm - stworzony przez Emila Zolę - to próba naśladowania rzeczywistości w sposób bezwzględny i wierny: bez ubarwiania, bez omijania „zakazanych” czy drażliwych tematów, za to w imię obiektywnej prawdy.

Symbolizm to natomiast uniemożliwiająca szybkie czytanie i szybkie poznanie wiara w dwoistą naturę wszechświata. Sztuka – w ramach symbolizmu – ma za zadanie uchwycić i odzwierciedlić taką dwoistość, ze szczególnym uwzględnieniem metafizycznej sfery egzystencji ludzkiej. Symbol to przecież środek posiadający co najmniej dwa znaczenia, więc jego interpretacja może być różna, złożona – tak, jak złożona jest natura wszechświata.

Z tego wpisu powinniście zapamiętać:

• ramy czasowe Młodej Polski,

• inne określenia epoki Młodej Polski,

• jakie nastroje towarzyszyły ludziom epoki końca wieku,

• jak przedstawiała się filozofia epoki końca wieku,

• czym był dekadentyzm,

• czym był ekspresjonizm,

• czym był impresjonizm,

• czym był naturalizm,

• czym był symbolizm

Tak samo ważne dla szybkiego czytania i rozumienia treści lektur, jak podłoże historyczne i społeczne epoki - są jej postulaty. Zresztą, wspomniane tło i programowa filozofia pozytywistyczna są (zwłaszcza w kontekście polskiego pozytywizmu) ze sobą ściśle powiązane.

Po rozczarowaniu, jakim okazało się zakończone klęską powstanie styczniowe – młode pokolenie odwróciło się od romantycznych tez i ideałów. Wizja „Polski – Chrystusa”, czy „Polski – Winkelrieda narodów” po prostu – nie sprawdziła się, a w konsekwencji sprawiła, że narodowościowe, wolnościowe nastroje Polaków opadły. W tej atmosferze porażki, zniechęcenia i beznadziejności - zrodziła się konieczność odszukania nowych sposobów na poprawę rzeczywistości. Tyle tylko, że już nie przez romantyczną walkę, ale postępową pracę. A dokładniej - „pracę organiczną” i „pracę u podstaw”.

Koncepcję pracy organicznej wysunął jako pierwszy filozof Herbert Spencer, głosząc konieczność traktowania społeczeństwa na wzór żywego organizmu. Tak, jak w przypadku ciała człowieka, zwierzęcia czy nawet organizmu rośliny – prawidłowe funkcjonowanie całości może zagwarantować jedynie skoordynowana i zdrowa działalność wszystkich części i organów. Jeśli człowiek nie może sprawnie istnieć bez mózgu – społeczeństwo nie może funkcjonować bez dobrze kierowanej ekonomii. O ile do życia każdego organizmu żywego potrzebne jest serce – społeczeństwo także potrzebuje takiego wrażliwego „organu”, czyli ośrodków kulturalnych. Celem teorii pracy organicznej było propagowanie działalności ludzi świadomych, posiadających konkretne umiejętności, będących przedsiębiorczymi, pomysłowymi i wykształconymi jednostkami, których aktywne działanie mogłoby aktywizować i stymulować innych, prowadząc tym samym do podwyższenia i unowocześnienie gospodarki i poprawy dobrobytu.

Herbert Spencer - odlew dłoni

Częścią teorii o pracy organicznej (a może – jej podstawą?) był utylitaryzm, czyli przekonanie o tym, że pożyteczne działania to jedynie te, które dzieją się na rzecz dobra ogólnego. Człowiek użyteczny, to człowiek pozytywistyczny: potrafiący stawiać sobie jasno określone cele i zmierzać ku ich osiągnięciom dla dobra całego społeczeństwa.

Praca u podstaw to natomiast konieczność pracy na rzecz najbiedniejszych i społecznie (z perspektywy pozytywistów) upośledzonych warstw narodu, które z różnych względów – nie potrafią działać rozwojowo, a ich egzystencja prowadzi do bezużytecznej z perspektywy ogółu autodestrukcji. Praca u podstaw miała wdrażać przez rozpowszechnienie edukacji i pracę społeczną pozytywistyczne idee – głównie przez uświadomienie wszystkim klasom wartości ich istnienia. Wszystko po to, by wspomniany wcześniej margines społeczny – mógł stać się integralną i pożyteczną częścią ogółu i działać na rzecz dobra wszystkich.

Jeśli praca u podstaw i praca organiczna kojarzą Wam się z ustrojem komunistycznym (praca na 200% normy, teoretyczne wyrównanie szans, działanie na rzecz dobra ogólnego itd.) to... świetnie! W pozytywizmie przecież rodziła się powoli klasa proletariatu – tyle tylko, że robotnicy i ludzie pracujący nie musieli szybko czytać „Czerwonej książeczki” i obligatoryjnie nucić pod wąsem „Międzynarodówki”.

Ogólnie rozumiane wyrównanie szans, miało szeroki zakres i w swojej rewolucyjności – obejmowało także postulat emancypacji kobiet, które pozbawione dotąd praw społecznych – powoli dochodziły do głosu. Tak samo działo się w przypadku Żydów, którym w Polsce starano się umożliwić ludzką egzystencję w ramach społeczeństwa przez postulat asymilacji, czyli dostosowania się do ogólnych norm i zasad.

August Comte

Oczywiście, za tymi postulatami stali filozofowie, choćby wspomniany wcześniej Herbert Spencer – uczeń Darwina, wielki propagator organicyzmu i ewolucjonizmu. Teorię o praktycyzmie pozytywistycznej filozofii opracował natomiast Francuz - August Comte. Comte był dodatkowo zapalonym przeciwnikiem romantycznego spirytualizmu i piewcą eksperymentów i obserwacji, które uznawał za jedyne sposoby osiągnięcia naukowego postępu. Mówiąc o czołówce pozytywistycznych myślicieli, należy koniecznie przywołać postać teoretyka utylitaryzmu. John Stuart Mill – bo o nim mowa – uważał, że słuszne działanie człowieka to jedynie to, które przynosi pożytek społeczeństwu.

John Stuart Mill

Obok wspomnianych już: pracy organicznej, pracy u podstaw, utylitaryzmu, emancypacji, asymilacji i ewolucjonizmu, w pozytywizmie rozwijały się też inne kierunki filozoficzne i społeczne. Był to przede wszystkim scjentyzm, pokładający zaufanie w nauce i wynikach doświadczeń, a nie w romantycznej wierze w moc duszy i ducha. Swoistą pochodną scjentyzmu był monizm przyrodniczy, głoszący jedność natury i ludzi, i postulujący mierzenie wszystkich sfer człowieczych - opartymi na eksperymentach i obserwacjach - metodami biologicznymi i fizycznymi. Z drugiej strony, na popularności zyskiwał trochę asekuracyjny agnostycyzm, który zakład, ze nie wszystko można poznać do końca, a kwestii, których ludzki mózg nie jest w stanie przeanalizować – nie warto w żaden sposób podejmować. Należy też wspomnieć praktycyzm, który odwracał hasło „mierzenia sił na zamiary” i propagował stawianie sobie osiągalnych celów, czyli - „mierzenia zamiarów na siły”.
O tym, że zarówno siły i zamiary są względne – mówił relatywizm, czyli pogląd głoszący, że ogólnie rozumiana prawda jest zależna (czyli - relatywna) od konkretnych relacji, możliwości i okoliczności.

Co powinieneś zapamiętać:

• czym jest praca organiczna,

• czym jest praca u podstaw,

• czym było pozytywistyczne wyrównywanie szans,

• czym jest pozytywistyczna emancypacja,

• czym jest pozytywistyczna asymilacja Żydów,

• jak nazywali się pozytywistyczni filozofowie – twórcy najważniejszych postulatów epoki,

• czym jest utylitaryzm,

• czym jest ewolucjonizm,

• czym jest scjentyzm,

• czym jest monizm przyrodniczy,

• czym jest agnostycyzm,

• czym jest praktycyzm,

• czym jest relatywizm

Szybkie czytanie lektur z zakresu epoki pozytywizmu nie powinno nikomu przysporzyć większych kłopotów. W czasie tym, dominuje przecież proza, a liryka – jest (w porównaniu choćby z romantyzmem) bardzo oszczędna w formie. Mimo wszystko, bez znajomości kontekstu społecznego i historycznego epoki: szybkie czytanie. owszem – będzie możliwe, ale o czytaniu ze zrozumieniem (pełnym zrozumieniem!) będziemy mogli zapomnieć.

Tak jak w przypadku renesansu, który był przeciwwagą dla średniowiecza i nawiązywał do antyku czy romantyzmu, który jako opozycyjny do oświecenia – czerpał z wieków średnich, także pozytywizm jawi się jako przeciwwaga do epoki poprzedniej i nawiązując jednocześnie do czasów, które już minęły. Tym samym realizm (tak w Europie pozytywizm nazywano - wywodzi się z nurtu filozoficznego oświecenia i stanowi przeciwwagę dla romantycznej metafizyki.

Pozytywizm europejski to okres od lat 40. do 70. XIX wieku, kiedy to gwałtownie rozwijała się nauka i technika, dojąc przez to człowiekowi niemal nieograniczone możliwości w odkrywaniu praw rządzących przyrodą czy społecznościami. Konotacja przyrody i społeczeństwa stanowi rolę kluczową, bo pozytywiści uważali, że grupami ludzi rządzą takie same prawa, jakie determinują życie wszelkich organizmów. Tyle tylko, że zarówno jednostki, jak i całe społeczeństwa - według pozytywistów - nie są podwładne przeznaczeniu, ale – dzięki wiedzy, nabytym na drodze nauki możliwościom, mogą zmieniać swój los i wpływać na rozwój całych społeczności. Taki kult nauki to scjentyzm – hasło, będące wyznacznikiem pozytywizmu. I nie ma co się dziwić, że scjentyzm zdominował świat właśnie w okresie lat 40.-70. XIX wieku. Wtedy przecież dokonano wielkich odkryć technicznych z dziedziny światła, elektryczności i optyki, Darwin stworzył podstawy teorii świata, a biologię i medycynę na zawsze zmieniły odkrycia Ludwika Pasteura.

Polski pozytywizm to przede wszystkim konsekwencje klęski powstania styczniowego (1863). Romantycy patrzyli na Polskę i Polaków przez pryzmat mesjanizmu. Mieszkańcy kraju nad Wisłą byli w myśl tej teorii narodem wybranym, na barkach którego spoczywała misja odrodzenia Europy. Klęska powstania styczniowego pokazała, jak rozbieżne są dążenia i możliwości rodaków. Pokonany politycznie kraj stał się obszarem zacofanym w rozwoju ekonomicznym, społecznym i technicznym, pozostającym daleko w tyle za rozkwitająca Europą. I o ile romantycy albo usiłowali usprawiedliwić klęskę powstania, albo załamywali ręce nad losem przegranych, to młode pokolenie – szukało sposobu na to, by zaistniały stan rzeczy zmienić, propagując nie szalone i nieprzemyślane zrywy wolnościowe, ale „polityczną trzeźwość”.

Początek i upadek powstania styczniowego to oficjalnie uznawana data początku pozytywizmu. Polski koniec epoki, to zmierzch wieku, czyli ostatnie dziesięciolecie XIX stulecia.

Programowa podstawa epoki nie była „artystyczna”. Kiedy kraj znajduje się pod zaborami i przeżywa kolejne, polityczne porażki – pisanie poematów nikomu nie pomoże! Pozytywiści skupili się więc na opracowaniu programu ekonomicznej, społecznej, technicznej i politycznej naprawy kraju, którego konsekwencją miało być zachowanie tożsamości narodowej i odtworzenie sił, które przez liczne klęski – uległy znacznemu osłabieniu.

Literatura pozytywistyczna to propagatorka haseł programowych epoki. Jej rola była kluczowa i jasno zdefiniowana, stąd – większość pozycji z tamtego okresu to zakamuflowane w fabułach postulaty, umożliwiające szybkie czytanie i niewymagające interpretacji poszczególnych fraz na wieloraki sposób. Innymi słowy: co miał na myśli poeta w romantyzmie? Nie wie nikt! Zwłaszcza, w kontekście poprzedniej notki. Pisarze pozytywistyczni za to dobrze wiedzieli, co chcą przekazać i spisywali swoje historie w prosty, klarowny sposób – bez ozdobników, epitetów czy apostrof.

Literatura pozytywizmu to jednak nie tylko obowiązkowe dla Was lektury. To także dziennikarstwo, które kontynuowało misję oświeceniowej publicystyki. Rozwój prasy powiązany był ściśle z rozwojem cywilizacji i unowocześnieniem technik drukarskich. Z drugiej strony – dostępne praktycznie od ręki gazety codzienne, były najlepszym sposobem na rozpowszechnianie we wszystkich klasach społecznych pozytywistycznych manifestów i haseł, takich jak „praca u podstaw” czy „praca organiczna”.

Kreśląc tło historyczne polskiego pozytywizmu nie wolno zapominać o tym, że kraj był podzielony, a jego poszczególne części znajdowały się pod rządami różnych zaborców. W Galicji panowało stosunkowe rozluźnienie polityczne, będące konsekwencją szerokich swobód. To w tym zaborze - będącym pod władaniem austriackiego cesarza - rozwijała się oświata, powstawały nowe szkoły i instytucje kulturalne, takie jak polskie wydawnictwa czy teatry. Austriacy traktowali Galicję jako zaplecze gospodarcze i faworyzowali przez to ziemian, którzy szybko przybrali wiernopoddańczą postawę wobec cesarza, nawołując nawet do całkowitego poddania się i posłuszeństwa władzy zaborcy. Znacznie gorzej rysowała się sytuacja w zaborze pruskim, gdzie szczególnie we znaki dawały się rządy autorytarnego kanclerza Bismarcka, promującego skrajną germanizację i ograniczającego jakąkolwiek narodową działalność oświatową, kulturalną czy społeczną. Jeszcze gorzej, sytuacja Polaków przedstawiała się w przypadku Królestwa Polskiego (tam przecież rozegrało się głównie powstanie styczniowe). Rosyjscy zaborcy wprowadzili liczne represje – Polacy byli usuwani z administracyjnych stanowisk pracy, językiem urzędowym został rosyjski, Warszawa przestała być stolicą, cenzurowano prasę, wydawnictwa i spektakle teatralne, a byłym powstańcom – konfiskowano majątki.

Co powinieneś wiedzieć:

• z jakiej epoki czerpał, a jakiej przeciwstawiał się pozytywizm,

• jakie były ramy czasowe europejskiego i polskiego pozytywizmu,

• czym był scjentyzm,

• jakie jest polskie tło historyczne epoki,

• czym różniła się literatura romantyzmu od literatury pozytywizmu,

• jaką funkcję pełniła pozytywistyczna prasa,

• jak wyglądała sytuacja Polaków pod rządami konkretnych zaborców.

Skoro w romantyzmie wyobraźnia uznawana byłą za cechę boską, to poeci – piewcy wyobraźni – kojarzeni byli z iście boskimi istotami właśnie. Choćby przez to – twórcom strof przypisywano rolę znamienną.

Romantyzm generalnie wyniósł na piedestał rolę poezji. Naturalną konsekwencją tego trendu było uwielbienie poetów. Poeta – wieszcz był prorokiem, piewcą wzniosłych idei, osobą, która widzi więcej, a przez to – może być łącznikiem między rzeczywistością, a (szeroko interpretowanym) Bogiem. Talent poetycki uznawany był więc za dar wyjątkowy, wyróżniający i dający jednostce, która poezję popełniała - niepisane prawo do tego, by przewodzić tłumom. Sęk w tym, że owe „poezyje” nierzadko powstawały pod szeroko rozumianym "wpływem".

Słyszeliście kiedyś zapewne o tym, że pewien wieszcz (o znajomo brzmiących inicjałach A.M.) popełnił niejaką „Wielką improwizację” w jedną noc. Jakim cudem mu się to udało? Wieść gminna niesie, że był na ówczesnych „dopalaczach”. Nie wiem i raczej nikt nie wie, czy to prawda. Pewnym jednak jest, że romantycy jako pierwsi zaczęli eksperymentować ze świadomością, a w porównaniu z tymi doświadczeniami - nawet starożytne, zakrapiane Dionizje i takie też orgietki to pikuś.

Zresztą, fascynacja spirytualizmem i orientalizmem nie mogła skończyć się inaczej, jak podejmowanymi na sobie próbami działania takich wynalazków, jak konopie indyjskie, meskalina czy grzyby halucynogenne. Narkotyki towarzyszyły romantykom od początku. Wystarczy zerknąć na (niestety) mało w Polsce znany „Kubla Khan” Samuela Coleridge'a – angielskiego poety i twórcy pierwszych, wyspiarskich manifestów romantycznych. Ojciec angielskiej „Szkoły Jezior” był uzależniony od... opium, do czego zresztą otwarcie się przyznawał – dając wyraz swojemu uwielbieniu do tego narkotyku w licznych aluzjach umieszczanych w wierszowanych strofach. Coleridge najbardziej upodobał sobiej meskalinę. Ponoć pod jej wpływem – liryczne wizje same jawiły się przed jego oczami, a ręka (także samoistnie) spisywała po kilkaset, doskonałych pod względem poetyckim strof. Do wydania przywołanego wcześniej poemu - „Kubla Khan”, Coleridge'a namówił mój osobisty faworyt – George Byron. Twórca obowiązkowego „Giaura” nosił przezwisko „chroma stopa”. Ponoć pewnego razu, impulsywna matka Byrona tak go w kłótni skaleczyła, że poeta do końca życia zmagał się z następstwami wywichnięcia nogi. Swoją drogą, relacja matka – syn była w tym wypadku encyklopedycznie toksyczna – ponoć po jednej z awantur, Byron i jego rodzicielka wyszli w pośpiechu z domu do apteki tylko po to, by ubłagać farmaceutę, żeby za żadne skarby nie sprzedawał trucizny drugiej stronie konfliktu. Jakby tego było mało Byron - naczelny ideolog angielskiego romantyzmu - przyjaźnił się Mary Shelley (autorką „Frankensteina”), a na imprezy okolicznościowe przychodził z własnym ekwipunkiem, czyli... ze świetnie zakonserwowaną ludzką czaszką, która służyła mu za puchar do wina. Jak głosi legenda – to właśnie pod wpływem jednej z takich winnych i narkotycznych orgii - urządzonej tamtym razem w szwajcarskiej willi – wspomniana wcześniej Mary Shelley, na fali rozmów o duchach, zjawach, mutantach i wszelkiej maści zjawiskach nadprzyrodzonych... popełniła dzienniki Victora Frankensteina. Obok historii o stworzonym ludzką ręką z martwych członków potworze i w oparciu o wydarzenia owej orgii – powstała też książka Johna Pelidoriego o wiele mówiącym tytule „Wampir”. Owszem, pozycja nie jest mocno popularna, ale to właśnie w oparciu o jej fabułę – pojawiła się po latach gotycka powieść Brama Stokera o niejakim Draculi!

Cóż, romantycy byli fatalistami – bo czego innego można się spodziewać po osobnikach uwielbiających gotycki mrok (bez skojarzeń subkulturowych!) i odprężających się jedynie na przechadzkach po cmentarzach? Nie będzie to pedagogiczne, ale... prawda jest taka, że używki były dla nich często jedynym ukojeniem przed przytłaczającą i ciągle rozczarowującą rzeczywistością. Poeta w romantyzmie był wielbiony. Każdy chce być wielbiony, więc w tamtej epoce – każdy chciał być poetą. Ciągnąc logikę za ogon - żeby być poetą, należy wykazać się wybitną wyobraźnią. Tym samym utarło się w romantyzmie, że ten, kto chce być uznawany za artystę – musi (sic!) skosztować od czasu do czasu opium. Choćby po to, by być bliżej granicy dwóch światów, a w swoje strofy wplatać prawdziwie natchnione boską mocą, oniryczne wizje. Takie możliwości dawały romantykom CAŁKOWICIE LEGALNE:opium, konopie indyjskie czy grzyby halucynogenne. Ale nie tylko... Poeta zza zachodniej miedzy, Niemiec Fryderyk Schiller - wprawiał się w twórczy trans zapachem zgniłych, wydzielających aceton jabłek, których pokaźny zapas trzymał w sekretarzyku. Ale pomijając ten owocowy wyjątek, rekordy popularności bezapelacyjnie biła meskalina – popularna także w obrębie rodzimego, poetycznego poletka. Wystarczy zerknąć w strofy „Lambro” czy „Króla Ducha” Juliusza Słowackiego i szkicu „De l'either” Zygmunta Krasińskiego i... wszystko jasne!

I żeby nie było – powyższy wpis nie jest manifestem propagującym używki. Opium, grzyby halucynogenne czy konopie indyjskie były w romantyzmie ogólnodostępne, legalne i często – zalecane przez lekarzy jako panaceum na wszelkiej maści choróbska. Tym samym wpis, jest jedynie gotową ripostą dla wszystkich tych, którym nauczyciele od polskiego zarzucają, że romantycznych strof nie potrafią czytać ze zrozumieniem. No bo jak tu w pełni rozumieć takiego „Giaura” czy „Wielką improwizację”, skoro ich autorzy podczas popełniania strof byli pod narkotycznym wpływem? ;-)

Każda epoka była wyrazem buntu przeciwko czasom bezpośrednio przed nią minionym. Tak też się działo w przypadku romantyzmu, który był przeciwwagą – niejako naturalną – do naukowego, przepełnionego krytycyzmem i racjonalizmem oświecenia. I o ile oświeceniową epikę (bo ten rodzaj literacki tak naprawdę dominował w epoce rozumu) można było czytać szybko, to żeby móc przeżywać romantyczną lirykę i dramat – konieczne jest czytanie ze zrozumieniem. Czytanie, oczywiście w oparciu o historię epoki.

Określenie romantyzm wywodzi się w prostej linii od słowa „romanus”, czyli rzymski. Historia określenia jest ciekawa i mówi więcej o epoce romantyzmu, niż niejedno, poważne opracowanie. Otóż na początku – słowem „romanus”, określano wszystko to, co miało rzymskie konotacje. Potem, zaczęto tego słowa używać w odniesieniu do „tubylczych” języków, jakimi posługiwali się mieszkańcy rozległych, rzymskich prowincji. Następnie, nazwa zaczęła być kojarzona z legendami i podaniami, które najczęściej opowiadały o miłosnych perypetiach rycerzy i dam ich serca. Tym samym, rozwinął się gatunek romans, tak charakterystyczny chociażby dla średniowiecza (tu: romans rycerski). Epoka romantyczna to właśnie owoc fascynacji tymi trochę ludowymi, trochę dworskimi opowieściami, które przepełnione były miłością i ... fantastyką.

Jeśli przeczytaliście poprzednią notkę to wiecie, że epoki nie zaczynały się z dnia na dzień i że między oświeceniem i romantyzmem – wcisnął się preromantyzm. Na potrzeby szkoły i oficjalnych klasówek (a nie - przy okazji wnerwiania polonistki) – ustalmy wersję obiegową.

Romantyzm w Europie zaczął się z chwilą wybuchu Wielkiej Rewolucji Francuskiej (rok 1789), a skończył w momencie powstania kolejnego zrywu, czyli Wiosny Ludów (rok 1848).

Polski romantyzm wystartował w roku 1822, kiedy to ukazał się pierwszy tom poezji Adama Mickiewicza - „Ballady i romanse”. Koniec epoki, to rok wybuchu powstania styczniowego – 1863.

O ile oświecenie było epoką rozumu, to kontrastowy romantyzm – wręcz musiał być czasem dominacji wiary w siłę uczuć. Romantyczni twórcy nawet nie spoglądali w kierunku naukowych wywodów, koncentrując się za to na ludowych wierzeniach, legendach, opowiadaniach o tajemniczych stworach i zaginionych miastach. Mimo tego odrealnienia i oderwania od problemów doczesnych – romantyzm był czasem społecznych i przemysłowych przemian, które rodziły się jednak trochę na uboczu wielkich poezji.

Bo w romantyzmie najważniejsza była filozofia. To ona, a nie rewolucja przemysłowa (jak to miało poniekąd miejsce w kolejnym na osi literackiego czasu pozytywizmie) determinowała szeroko rozumiany artyzm. I mimo, że większości z Was może się to wydać niemożliwe – podwaliną dla istnienia romantycznej myśli była filozofia niemiecka. To o dziwo surowi i niewylewni Niemcy, a nie „kochający kochać” Francuzi, Włosi czy Hiszpanie stworzyli najważniejsze dla epoki postulaty:

• prym wiodła intuicja i wyobraźnia, które w procesie poznawczym stały zdecydowanie wyżej, niż sławione przez oświeceniowych myślicieli i publicystów rozum i zmysły, określone przez „takiego jednego” poetę jako „(...) mędrca szkiełko i oko”,

• oświeceniowy racjonalizm jest passe, trendy staje się irracjonalizm – pogląd zaprzeczający racjonalizmowi i głoszący, że świat poznać można nie nauką i doświadczeniami, ale sercem i duszą,

• świat jest dwoisty i składa się z ducha i materii; duch oczywiście jest materią bardziej istotną i dominującą nad wszystkim tym, co namacalne,

• modny (jak byśmy dzisiaj powiedzieli) był spirytualizm, spychający materię do worka zapełnionego kwestiami drugorzędnymi,

• w kontekście spirytualizmu i w ramach celowego wbijania szpili oświeceniowym mądralom – romantycy uważali, że rozum można sobie o kant d... potłuc – jest on przecież zupełnie nieprzydatny w świecie, w którym sucha i zaślepiona logika potrafi odnieść się jedynie do kwestii intelektualnej, pomijając złożoną rzeczywistość i tak istotną duchowość,

• skoro logika schodzi na dalszy plan, na pierwszym miejscu rysuje się wyobraźnia – prawdziwie boska cecha, będąca mocą twórczą każdego artysty,

• skoro wyobraźnia jest domeną bogów, a poeci na brak wyobraźni nie cierpią... poeci są bogami! - do takich wniosków pokrótce doszli romantycy, stawiając poetów na piedestale,

• na kanwie porównania poety z bogiem – spopularyzowany został mistycyzm, który zakładał, że kontakt z istotą wyższą jest możliwy – choćby przy pomocy „różnych” ziółek i naparów,

• skąd owe ziółka i napary pochodziły – nie mam pojęcia. Być może – wyrastały gdzieś na wschodzie, bo orientalizm – czyli fascynacja kulturą Orientu - był dla romantyków bardzo charakterystyczny. Wystarczy wspomnieć „Sonety Krymskie”, powstałe podczas samotnych podróży Mickiewicza po wschodnich stepach...

• ta samotność też jest charakterystyczna, a jej najgłośniej propagowana przez romantyków wersja to mesjanizm, czyli idea poświęcenia się samotnej jednostki w imię dobra ogólnego – tak, jak działo się to w przypadku Mesjasza, który umarł w cierpieniu, by zbawić świat,

• wartość jednostki, wiara w nią i w jej znaczenie to indywidualizm romantyczny – cecha tak charakterystyczna, dla bohaterów tej epoki, którzy wybijali się ponad przeciętność i pojmowali swoje uzdolnienia w kontekście mesjanizmu.

Z tego wpisu, powinniście zapamiętać:

• dlaczego szybkie czytanie poezji epoki jest niemożliwe bez znajomości kontekstu historycznego i filozoficznego romantyzmu,

• skąd pochodzi określenie „romantyzm”,

• jakie są polskie i europejski ramy czasowe romantyzmu,

• w jakim europejskim państwie narodziła się filozofia romantyczna,

• czym był irracjonalizm,

• czym cechował się romantyczny dualizm świata,

• jakie znaczenie miała wyobraźnia,

• czym był spirytualizm,

• czym był indywidualizm,

• czym był mesjanizm,

• czym był Orientalizm.

A w przyszłej notce – opowiem Wam o roli poety i poezji w romantyzmie. I o tych tajemniczych ziółkach i naparach też... ;-) A!!! Procenty też będą. I wino popijane z ludzkiej czaszki ;-)

Często na blogu wspominam, że daty – będące granicami istnienia konkretnych epok – to cezury umowne. Odkrycie Ameryki przez Kolumba - oczywiście, było wydarzeniem przełomowym, zmieniającym radykalnie bieg historii. Nie oznacza to jednak, że w dniu, kiedy na Starym Kontynencie pojawiła się depesze mówiąca o dopłynięciu do nowego lądu – w Europie, w jednej chwili zmienił się światopogląd. Tak samo, jak nie można na serio mówić o tym, że romantyzm zawładnął Polską w chwili wydania „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza Epoki przenikają się wzajemnie, przesycają. Czas przejściowy nie jest zwykle określany konkretną nazwą. Jego badaniem zajmują się historycy literatury i literaturoznawcy. Uczniom w liceum – wbija się do głów: odkrycie Ameryki przez Kolumba to początek europejskiego renesansu, a wydanie „Ballad i romansów” Mickiewicza to start rodzimego romantyzmu. I tyle. Bo tak jest wygodniej.

Z drugiej strony, czas dzielący oświecenie i romantyzm, czas wzajemnego przesycania się epok - był tak bogaty i tak niezwykły pod względem twórczym, że doczekał się własnego określenia. Preromantyzm to określenie szeregu zjawisk, których nie można jednoznacznie przyporządkować ani klasycyzmowi, ani romantyzmowi. To czas wzrostu popularności sentymentalizmu i powieści gotyckiej i moment upowszechnienia ballad. To okres fascynacji wszystkim tym, co tajemnicze, dziwne, czasami też straszne.

Twórczość preromantyzmu zdominowana była przez pesymizm, melancholię i grozę, a mroczny klimat utworów podkreślało przesycenie fabuły i narracji śmiercią i obfite opisy grobów, cmentarzysk.

Wbrew temu, co zapewne przedstawiają Wam poloniści – werteryzm nie był cechą romantyzmu, ale preromantyzmem w najczystszej postaci. Innymi słowy – młody Goethe to wzorcowy preromantyk!

Tak samo, jak w Polsce nieznany (Wasi nauczyciele też zapewne o nim nie mają wiele do powiedzenia) William Blake – jedna z najbardziej tajemniczych postaci angielskiej literatury. Jeśli nazwisko „Blake” coś Wam mówi, to... doskonale! Główny bohater filmu Jima Jarmuscha z Johnnym Deppem - „Truposz” nosi imię na cześć tego właśnie, wielkiego preromantyka. Jeśli natomiast zaintrygował Was tatuaż na plecach jednego z bohaterów filmu „Czerwony smok”, to... znowu bingo! Tytułowy czerwony smok jest inspirowany ryciną Williama Blake'a!

Poezje Blake'a wymagają czytania ze zrozumieniem i maksymalnej koncentracji. Historycy literatury zachodzą w głowę nad jego niezwykłym geniuszem, zastanawiając się jednocześnie nad ewentualną słusznością teorii mówiącej o tym, że Blake być może był chory umysłowo. Najlepiej będzie, jeśli wyrobicie sobie o nim zdanie sami. Po prostu. A przy okazji – wspominając zarówno o Blake'u, jak i o preromantyzmie w ogóle, doprowadzicie swojego polonistę o wyraz twarzy przypominający klasycznego „karpika”. ;-)

Jeśli jednak nie zainteresuje Was poezja tego twórcy – warto przynajmniej zapoznać się z jego pracami wizualnymi. Na zachętę i wpisując się w grobowy nastrój – zapraszam na krótką wycieczkę w świat tego niezwykłego preromantyka.

William Blake, XVIII - wieczny poeta i malarz angielski, miał w swoim zwyczaju częste popadanie w skrajności. Nękany wizjami nierzadko nazywał siebie „Żołnierzem Chrystusa”, „Zbawicielem”. Z drugiej zaś strony - odstawał od doktrynalnego katolicyzmu opowiadając się za paradoksalnym „chrześcijańskim ateizmem”.

Syna Bożego porównywał z Szatanem, często - na drodze imaginacji wstępował do dantejskich kręgów piekielnych, miewał wizje, obcował z duchami. Dziś jego wierszy albo w ogóle się nie zna, albo namiętnie czytuje. Analogicznie - można je napastliwie krytykować lub bezgranicznie wychwalać. Wszystko przez zawarte w nich radykale poglądy Blake’a ocierające się o zaawansowaną filozofię i boskie dogmaty, oraz jego silnie ukierunkowane polityczne przekonania i (tak dziś niedorzeczną) pełną determinacji wiarę w racje bytu idei. William Blake jest bowiem jednym z tych nieśmiertelnych bohaterów światowej kultury, którzy w swych wierszach zawierali pokaźną część samych siebie. Każde dzieło w wykonaniu tego angielskiego romantyka było psychologicznym autoportretem, ukazującym roznegliżowane, skrzętnie skrywane słabości, bojaźnie i namiętności. Próżno jednak w tych aktach doszukiwać się choćby ziarna pornografii. Poezja Blake’a nie jest i nigdy nie byłą ani łatwo dostępna, ani (tym bardziej ) wystawiona na sprzedaż.

Blake nie znalazł wśród sobie współczesnych wielu naśladowców. Za życia nikt nie wynosił na piedestał jego kłócących się z ogólnie pielęgnowanymi racjami ideałów. Mało czego - nikt nie doceniał jego dzieł: zarówno pisarskich jak i rytowniczych. Dopiero w niespełna dwa wieki po śmierci poety - rozpętała się burza wokół jego twórczości. Niemały związek z zaistnieniem tej lawiny zainteresowania ma zagadkowy charakter dzieł Blake’a. Wyzierająca z nich tajemnica przeplatana grozą, nierzadko trudna do zrozumienia pierwotna intencja autora - prowokują wręcz stałe pojawianie się różnych interpretacji wierszy, często bardzo tendencyjnych, ukierunkowanych z góry przez (dajmy na to) „siły wyższe”.

Bo właśnie dzięki swojej mistyczności Blake - postrzegany dzisiaj jako uznany poeta doby preromantyzmu - stał się obiektem „przetargu”. Licytują się o niego (a raczej o intencje i przesłania jego wierszy) zapaleni ateiści, deiści, agnostycy, grona badaczy katolickich i quazichrześcijańskich. Każda z tych grup chce posiadać na własność prawo do mówienia o Blake’u jako o piewcy ideałów oscylujących w ramach danego wyznania, czy spojrzenia na świat. Nikt nie wie na pewno, co sam Blake przez swoje dzieła chciał powiedzieć. Pewnym jest jednak to, że poeta przekonany był o racji bytu nawiedzających go zjaw (min. ducha pchły) i postaci zza grobu (ponoć czuwając przy umierającym bracie widział wylatującą z jego ciała, klaszczącą z radości w ręce duszę; miał potem z ową duszą spotkać się jeszcze kilka razy, by w końcu - pozyskać od niej tajniki reformujące sztukę rytownictwa!!!). Z tych metafizycznych wizyt czerpał Blake natchnienie do pracy twórczej. Mało czego! Sam faworyzował wizjonerów umieszczając wśród swoich „Przysłów piekielnych” stwierdzenie, że „człowiek głupi widzi nie to samo drzewo, co mądry”. Jednak sam fakt jego obcowania z pobudzającą metafizyką, pomimo wynikających z niego korzyści natury estetycznej - budził wiele kontrowersji. Niektórzy krytycy traktują ponadziemskie kontakty Blake’a za objaw predestynacji. Inni, wizjonerskie „pogawędki” z zaświatami kojarzą z choroba psychiczną, najczęściej schizofrenią. O słuszności tych stricte psychologicznych sądów przekonać mają rysujące portret psychologiczny analizy prac poety, w których często wyznaje on swój strach przed zamknięciem, ograniczeniem zmysłami.

Wariat? Fanatyk religijny? A może kreator idealnych bytów... A co jeśli i jedno i drugie? Szaleństwo jest przecież kwestią sporną. Kto zdoła udowodnić, że ludzie powszechnie uważani za szalonych (tudzież opętanych) nie są w stanie czuć głębiej i widzieć więcej od tych – sklasyfikowanych w zacnym gronie zdrowych na umyśle? Poezja jest (na szczęście) sama w sobie dziedziną metafizyczną. W swych niedomówieniach i zagadkowości pozostawia szerokie pole do popisu dla wyobraźni czytelnika prowokując tym samym niepohamowaną chęć wysnuwania wniosków. I to jest właśnie w Blake’u najpiękniejsze. Jego (o dziwo!!!) „radykalny uniwersalizm” w którym każdy z pożeraczy lirycznych strof znajdzie coś dla siebie. Bo dzisiaj Blake’a albo w ogóle się nie zna albo namiętnie czytuje. Analogicznie - można go napastliwie krytykować lub bezgranicznie wychwalać. Ale nikt nie zdoła pozostać wobec „Niego Całego” obojętny.

O ile w przypadku omawianego wcześniej baroku – zarówno nazwę, jak i samo uznanie okresu za pełnoprawną epokę nastąpiło na długo po schyłku XVIII wieku, to za kształt i nazwę oświecenia odpowiadają sami kreatorzy epoki rozumu. Oświeceniowi myśliciele, wywodzący się głównie z Anglii i Francji (te dwa raje były bowiem „motorami napędowymi” tego czasu), żyjący w II połowie XVIII i do początków wieku XIX - byli świadomi postępu cywilizacyjnego, którego poniekąd stali się kreatorami. W związku z tym – sami siebie nazywali ludźmi oświeconymi, czyli żyjącymi w epoce rozumu.

Oświecenie jest czasem Wielkiej Rewolucji Francuskiej (1789), krytyki feudalizmu i szeroko rozumianej niesprawiedliwości społecznej. Naturalną konsekwencją zamiłowania do postępu była negacja nierozwojowej, zacofanej przeszłości, a także – w wieli przypadkach - negacja dokonań minionych epok.

Filozofię oświeceniową determinował krytycyzm - idea towarzysząca wszystkim, najważniejszym prądom umysłowym epoki rozumu. Krytycyzm to krytyczna analiza życia politycznego i społecznego, a także – kulturalnego, naukowego, religijnego. Celem krytyki systemów było zdefiniowanie problemów politycznych, społecznych etc. i próba ich reformacji. Twórcą i piewcą krytycyzmu był francuski filozof – Kartezjusz, którego maksyma „Cogito ergo sum” („Myślę, więc jestem”) stała się hasłem przewodnim epoki.

Głównym nurtem ideowym czasu rozumu był racjonalizm, odrzucający w procesie dochodzenia do prawdy wszystko to, czego nie da się wyjaśnić przy udziale rozumowej logiki. Racjonaliści uznawali, że na miano właściwego, poprawnego – zasługują tylko te rzeczy, teorie czy poglądy, których prawdziwość można udowodnić przy pomocy nauki. Dodatkowo, racjonaliści sprzeciwiali się dogmatom kościelnym i szeroko rozumianemu fanatyzmowi religijnemu, których podstawą było wierzenie niepoparte faktami. To także od racjonalistów wywodzą się deizm i ateizm. Deizm zakładał, że Bóg jest stwórcą świata, ale nie wpływa na jego losy. Ateizm z kolei – całkowicie zaprzecza istnieniu jakiejkolwiek istoty wyższej.                                                                                                                                Empiryzm, czyli trzeci prą definiujący filozofię epoki, którego twórcą był angielski filozof – Francis Bacon – porzucał wszystko to, czego istnienia nie da się udowodnić racjonalnie, uznając, że prawdziwe są jedynie te pojęcia, których byt można uzasadnić i zbadać przy pomocy naukowego doświadczenia. Wiara czy niepotwierdzone przekonania są fałszem, które należy wyplenić z ludzkiego umysłu przy pomocy (rozpowszechnianej) literatury. Doskonałym przykładem spełniającej empiryczne cele publikacji była francuska „Encyklopedia”, powstająca między innymi pod nadzorem Diderota i Voltaire'a przez dwadzieścia lat.                                                                                                             Polskie oświecenie to przede wszystkim lata panowania ostatniego króla – Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764 – 1795). Umowny koniec epoki to rok 1822 (wydanie ”Ballad i romansów” Adama Mickiewicza). Ramy czasowe nie mogą być jednak postrzegane wprost, na „sztywno”. Aby pozwolić sobie na czytanie ze zrozumieniem oświeceniowych publikacji i zrozumieć ich historyczno - społeczny kontekst, należy dokładnie przyjrzeć się wydarzeniom zapowiadającym polski rozkwit epoki rozumu.

• w 1740 roku powstało Collegium – krakowska, prestiżowa i działająca w myśl filozofii oświeceniowej uczelnia dla młodzieży szlacheckiej,

• w 1741 roku, Stanisław Konarski wydał dzieło „O poprawie wad wymowy”, które uznaje się za pierwszy podręcznik do nauki gramatyki języka polskiego,

• w 1747 roku powstała pierwsza publiczna biblioteka w Europie, którą założyli i koordynowali bracia Załuscy,

   

To tylko jedne z wielu wydarzeń o zabarwieniu kulturalnym i oświatowym, które były jedynie zapowiedzią rozkwitu pierwszych myśli oświeceniowych, których pojawienie się i wdrażanie powiązane było ściśle z osobą Stanisława Augusta. Król był niezwykle postępowym i zaangażowanym mecenasem sztuki i propagatorem reform o charakterze społecznym. Dążenia króla wspierane były przez rodzimych publicystów, działających w obrębie dwóch pierwszych polskich czasopism - „Monitora” i „Zabaw przyjemnych i pożytecznych”. Za czasów panowania Stanisława Augusta powstała też w 1765 roku Szkoła Rycerska (zwana także Korpusem Kadetów), a działanie rozpoczęła Komisja Edukacji Narodowej (1773 rok), która jako pierwsze, europejskie ministerstwo – zreformowała Akademię Wileńską i Akademię Krakowską.

Jednak najważniejszym spadkiem dążeń reformatorskich samego króla, jak i ludzi skupionych wokół jego dworu była Konstytucja 3-go mają (1791 roku) – uchwalona jako pierwsza w Europie i druga (po Stanach Zjednoczonych) na świecie.

Zmierzch polskiego oświecenia przypada na czas ostatniego rozbioru Polski, czyli na wydarzenia oscylujące wokół roku 1795. Okres między tym czasem, a epokowym wydaniem „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza w 1822 roku nazywamy preromantyzmem. Jest to czas wzajemnego przenikania się prądów oświeceniowych i romantyzmu jakie są ramy czasowe światowego i polskiego oświecenia,

 Co powinieneś wiedzieć?

• jakie wydarzenia zdeterminowały światowe i polskie tło historyczne epoki rozumu,

• dlaczego oświecenie to epoka rozumu,

• czym jest krytycyzm,

• czym jest racjonalizm,

• czym jest empiryzm,

• jak należy definiować deizm i ateizm,

• jak nazywały się pierwsze polskie czasopisma,

• na czym polegała oświeceniowa działalność Stanisława Augusta,

• czym jest preromantyzm.

Barok to epoka będąca logicznym (żeby nie powiedzieć – psychologicznie przewidywalnym) następstwem Renesansu. Odrodzenie nawiązywało do kultury Antyku, starając się wskrzesić starożytne nurty sztuki i kultury. Kiedy to się udało – zapragnięto udoskonalić antyczne konotacje i dodać im nowego, jeszcze bardziej ozdobnego charakteru. Tak narodził się Barok.

Barok rozwijał się w wieku XVII i w niektórych krajach Europy (w tym – w Polsce), trwał jeszcze w połowie XVIII stulecia. Przez wiele lat uznawano ten okres jedynie za finalny, trochę dziwaczny etap Odrodzenia. Z czasem, gdy badacze zaczęli dokładniej przyglądać się zdobnym, barokowym dziełom (zarówno z dziedziny literatury jak i architektury lub malarstwa) zaczęto Barok doceniać i określać mianem oddzielnej epoki. Był to proces kontrowersyjny, bo o ile w przypadku początku Odrodzenia można mówić o historycznych wydarzeniach, które wpłynęły na powstanie i ukształtowanie się epoki (ot, chociażby odkrycia geograficzne i zwiększenie wpływów ruchów reformatorskich), to Barok pojawił się tak naprawdę znikąd. Nie było wojny, nie było rewolucji. Była przemiana myśli społecznych i powstanie nowych poglądów definiujących świat i człowieka.

O ile „złote” Odrodzenie napędzane było przez humanizm, to kres Renesansu przesycony został sceptycyzmem, zwątpieniem w wartość istoty ludzkiej, która – jak się okazało – nie była wcale taka niepokonana i wszechwiedząca. Człowiek był za to bez wątpienia odpowiedzialny za siebie i za swoje poglądy, a te ostatnie – w dobie reformacji i kontrreformacji były trudne do jasnego określenia. Zwątpienie podsycane było też przez rewolucyjne odkrycia naukowe, które zachwiały względnie ustabilizowanym porządkiem świata. Rewolucyjne doniesienia Kopernika, które potwierdził później Galileusz, odkrycie mikroskopu – to wszystko może wydawać się nam oczywiste, ale dla renesansowego społeczeństwa, ufającego w to, że w centrum wszechświata stoi człowiek - doniesienia o obrocie ciał niebieskich były rewolucyjnymi, wywrotowymi. I mimo, że tezy Kopernika i Galileusza miały pokrycie w prawdzie – następcy reformacji nie dawali im wiary, starając się zachować stary (de facto – niepoprawnie określony) ład. Efektem tego były procesy pokazowe, wymuszenie na Galileuszu przyznania się do błędu i odwołania swoich tez i spalenie na stosie Giordano Bruno. Człowiek Baroku był więc rozdarty, nie wiedział w co i komu ma wierzyć. Charakteryzowało go ogólne zwątpienie, niepewność bytu napędzana przez dziesiątkujące społeczeństwo zarazy, wojny i plagi głodu. A kiedy głowę wypełniają same zmartwienia – trudno jest zachwycać się nad humanizmem i wierzyć w potęgę życia.

Dlatego też, dla człowieka Baroku – szansą na ucieczkę od doczesnych problemów była wiara w Boga i życie po śmierci lub oddawanie się ziemskim uciechom. Te dwie, całkowicie sprzeczne ze soba filozofie są podstawą barokowej sztuki – najbardziej zróżnicowanej, najbardziej nieregularnej i nieprzewidywalnej.

Sam termin Barok pochodzi zresztą najprawdopodobniej od portugalskiego „Barocco”, czyli jubilerskiego terminu określającego perłę o nieregularnych kształtach. „Barocco” to także sposób rozumowania – specyficznie logiczny, ale nie prowadzący do prawdziwych i racjonalnych twierdzeń. Taki był właśnie Barok – mylący, pełen dygresji, niepewny, wykrętny, przewrotny i bardzo ozdoby, jak perła – symbol pięknego nieszczęścia.

Kiedy zaczęto doceniać Barok i traktować ten okres jako oddzielną epokę – określenie „barocco” nabrało nowego sensu, stając się synonimem przesady, awangardy, ekstrawagancji, absurdalności i zaskakująco atrakcyjnej dziwaczności. Taka jest też literatura barokowa – do której czytania Was serdecznie zachęcam.

Z tego wpisu powinniście zapamiętać:

• kiedy narodził się Barok,

• co oznacza pojęcie „barocco”,

• dlaczego uznanie Baroku za oddzielną epokę budziło kontrowersje,

• czym powodowany był charakterystyczny dla skraju Odrodzenia sceptycyzm,

• jak ogólnie można opisać nastroje barokowego społeczeństwa.

O ile Średniowiecze uznawane jest za wieki ciemne, to Renesans – nawet w masowej świadomości – uchodzi za epokę pełną humanistycznego światła i rozwoju. I w sumie nic w tym dziwnego, bo samo określenie epoki pochodzi od francuskiego słowa „renaissance”, które oznacza nic innego, jak właśnie odrodzenie.

Oczywiście, epoka nie była tak nazywana w czasie jej trwania. Określeniem „renesans” zaczęli posługiwać się uczeni z XIX wieku. W ich rozumieniu – Renesans był czasem odrodzenia antycznego polotu i odnowieniem starożytnych studiów. A dlaczego to historyczno-literacki Renesans stał się słownikowym Renesansem dopiero trzy wieki po zakończeniu epoki? To, że żyjemy w czasach nowoczesnych, a powstającą aktualnie literaturę określamy mianem współczesnej nie oznacza, że nasi potomkowie, za 300 kolejnych lat – tak samo będą określać „naszą”, a dla nich - minioną epokę. Dla przyszłych pokoleń być może, rok 2011 będzie należał do okresu „Zakopania”, „Technicznego uwstecznienia” lub będzie po prostu rokiem „Powrotu Frugo”.

Za start Renesansu uznaje się umownie wielkie odkrycia geograficzne, rozwój reformacji i kryzys papiestwa. Tym sposobem – tworzą się ramy czasowe Odrodzenia, które rozpoczęło się w XIV wieku we Włoszech i trwało (na północy Europy, w tym - w Polsce) do lat trzydziestych wieku XVII.

Początek polskiego Renesansu to schyłek XV wieku, kiedy do kraju nad Wisłą zaczęli przybywać wędrowni humaniści – poeci, tacy jak chociażby Conrad Celtis. Wtedy też, kształtował się dworski mecenat, a w literaturze (chociażby na przykładzie „Historii Polski” Jana Długosza) pojawiały się pierwsze wątki humanistyczne. Na kształt rodzimego Renesansu miał też wpływ rozwój drukarstwa – już w 1473 roku pojawił się w Polsce pierwszy, wtedy wędrowny warsztat drukarski, a od 1503 roki – swoją pracę rozpoczęły stacjonarne drukarnie. Nie można też pomijać roli Akademii Krakowskiej (której początki sięgają aż do roku 1364), która od XV wieku – do programu nauczania wprowadziła dzieła Wergiliusza, Owidiusza i Horacego. W Renesansie rozpoczęto też prace nad pierwszym polskim przekładem Biblii, a ten najsłynniejszy – przekład Jakuba Wujka – został wydany w 1599 roku i był używany oficjalnie, aż do momentu ukazania się w 1966 roku Biblii Tysiąclecia. Koniec polskiego Odrodzenia to przełom wieku XVI i XVII. Część ze znawców epoki za datę końcową podaje śmierć Jana Kochanowskiego w 1584 roku, kiedy inni historycy literatury - za kres rodzimego Renesansu uznają śmierć (1629) twórcy sielanek, Szymona Szymonowica.

Pojawiające się wcześniej w tekście tego ogólnego wprowadzenia określenie „humanizm” - oznacza prąd, który determinował Renesans. Jego twórcy pochodzili z Florencji, która będąc w XV wieku we władaniu Medyceuszów – urosła do rangi najważniejszego ośrodka Europy. Podstawą humanizmu był człowiek i wiara w jego nieograniczone możliwości. Humanizm był więc prądem przeciwstawnym do średniowiecznego teocentryzmu, który w centrum wszystkiego stawiał Boga. Wzorcem tego antropocentrycznego nurtu był oczywiście Antyk, czyli czas kultu siły duchowej, piękna fizycznego i umiłowania człowieczej mądrości.

Humanizm omówię w oddzielnym wpisie tak, żeby umożliwić Wam łatwy dostęp do konkretnych działów i żeby szybkie czytanie treści, nie stanowiło najmniejszego problemu.

Po przeczytaniu tego wpisu, powinniście wiedzieć:

• jakie są ramy czasowe Renesansu w Europie,

• jakie są ramy czasowe Renesansu w Polsce,

• jaka jest geneza pojęcia renesans,

• kiedy pojęcie renesans zaczęło być stosowane w odniesieniu do epoki,

• z jakiej epoki najbardziej czerpał Renesans,

• kiedy pojawił się w Polsce pierwszy warsztat drukarski,

• kiedy zaczęły funkcjonować w Polsce stacjonarne drukarnie,

• kiedy po raz pierwszy wydrukowano przekład Biblii Jakuba Wujka,

• jakie miasto było największym ośrodkiem myśli humanistycznej w Europie,

• jaki nurt najmocniej determinował Renesans i jaka jest jego charakterystyka.

Średniowiecze to druga po Antyku i najdłuższa, bo trwająca w Europie aż 1000 lat epoka. To także okres najbardziej lubiany przez licealistów. Głównie przez wzgląd na to, że omawiane w ramach programu wiersze i poematy, są zwykle bardzo krótkie i z perspektywy naszych czasów – zabawne. Średniowieczne dzieła są także ciekawe, o czym niestety zapomina lub czego nie docenia większość z uczniów. Bo podstawą zrozumienia Średniowiecza jest znajomość historii i obycie z filozofią – bez tego, czytanie ze zrozumieniem nawet najkrótszych poematów, nie będzie możliwe.

Za początek epoki uznaje się przewrotnie upadek Cesarstwa Rzymskiego, czyli rok 476 naszej ery. Niektórzy mediewiści przyjmują za datę początkową rok 313, kiedy wydano edykt mediolański, w ramach którego cesarz Konstantyn ustanowił wolność wyznania, zrównując tym samym w prawach pogan i chrześcijan. Jednak jeśli na pytanie o datę początkową epoki odpowiecie podając rok 476 – nauczyciel na pewno przyzna wam rację.

Europejski koniec średniowiecza to rok odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Oprócz roku 1492 podaje się też rok wynalezienia druku przez Jana Gutenberga (1450) i upadek Konstantynopola (1453).

Polskie Średniowiecze zaczyna się od przyjęcia chrztu, czyli od roku 966. Do umownego końca – nie można przypisać konkretnej daty. Uznaje się więc, że zmierzch polskiego Średniowiecza to wiek XV.

Problem z określaniem ram czasowych nie występuje jedynie w przypadku tej epoki. Ważne wydarzenia uznawane są za punkty zwrotne, owszem. Ale koniec jednego okresu i początek drugiego - dzieli okres przejściowy, kiedy dwie epoki przenikały się wzajemnie i kształtowały.

Samo określenie jest nacechowane bardzo negatywnie. Łacińskie medium aevum pojawiało się już na przełomie XV i XVI wieku i oznaczało nic innego, jak wieki średnie, które stanowiły ciemną, niewiele wnoszącą, niewartościową lukę między wielkimi epokami – Starożytnością i Renesansem. Taki, niesłuszny pogląd funkcjonuje w języku obiegowym do dziś. Przecież określając coś, co jest uwstecznione, nierozwojowe – mówimy często „Ciemnogród” (mimo, że ten termin pojawił się za sprawą publikacji z 1820 roku, której autorem był Stanisław Kostka Potocki), „średniowiecze”, „jesień średniowiecza” (to określenie jest z kolei tytułem wydanej w 1920 roku książki Johana Hulzingi).

Niezależnie od pejoratywnego zabarwienia epoki – Średniowiecze, tak jak chociażby wychwalany Antyk, dzielimy na etapy.

- Obejmujące od V do X wieku wczesne Średniowiecze to okres graniczny, W sztuce łączono tradycje rzymskie, plemienne, pogańskie z motywami z Bizancjum. Dominował (w mowie i piśmie) język łaciński.

- Dojrzałe Średniowiecze (XI – XII) to czas dominacji stylu romańskiego i okres, w którym obok łaciny – w piśmiennictwie pojawiały się też języki narodowe.

- Jesień Średniowiecza, trwająca do XV wieku to czas rozwoju stylu gotyckiego i schyłek epoki, która zaczęła być przesycana renesansowymi prądami.

W następnej części opisu epoki – omówię właśnie poszczególne style. Zajmę się też filozofią i najważniejszymi pojęciami. Potem – rzecz jasna, przejdziemy do literatury. Żeby Was nie zanudzić – obiecuję dodawać jak najwięcej interesujących i mało znanych ciekawostek, którymi będziecie mogli przygwoździć swoich polonistów. Ot, chociażby – opowiem Wam, jak najprawdopodobniej wyglądała geneza popularnego motywu danse macabre. Bynajmniej, w tej teorii nie chodzi o równość ludzi i oczywistość śmierci. Ale o tym wkrótce ;-)